Mühəndislik Möcüzəsi: Pətək


Arıların ən heyrət verici xüsusiyyətlərindən biri də etdikləri düzgün altıbucaqlı pətəklərdir. Sıx bir arı qrupu pətək inşa edərkən seyr edildiyində, ilk ağıla gələn bu qrupun etdiyi işin nəticəsində bir qarışıqlığın ortaya çıxacağıdır. Bir-birindən müstəqil hərəkətlər edən kimi görünən bu canlıların birlikdə son dərəcə intizamlı strukturlar meydana gətirə biləcəklərinə çox ehtimal verilməyə bilər. Halbuki, çöldən görülənin əksinə, pətək hörən arılar qüsursuz bir uyğunlaşma içində və son dərəcə nizamlı bir şəkildə işləyirlər. Belə ki, hər biri fərqli yerlərdən başlamalarına baxmayaraq, hamısı eyni böyüklükdə altıbucaqlı hücrələr istehsal edə bilirlər. Bu altıbucaqlıları ortada birləşdirdiklərində heç bir şəkildə birləşmə yerləri müəyyən olmaz və altıbucaqlıların bucaqlarında hər hansı bir çatışmazlıq da olmaz.

Arılar yalnız şanda ehtiyac olduğu zamanlarda pətək hörərlər. Bu pətəkləri sığınmaq, yemək yığmaq və sürfələrini böyütmək üçün inşa edərlər. Pətəklərin hər istiqamətdən nizamlı bir quruluşları vardır. Məsələn, arı pətəkləri cüt üzlüdür. Hər iki üzdə də yüzlərlə, hətta minlərlə göz olar. Bu gözlərin bal, tozcuq və yumurta ilə doldurulmaları da yenə müəyyən bir nizam içində reallaşar. Bir sıralama edilsə, bir arı pətəyində, ən üstdən başlamaq üzrə orta hissəyə qədər bal olar. Ara hissədə tozcuqlar, ən altda da sürfə otaqları yer alar. Bal anbarları şanın yan tərəflərində də davam edər. Ancaq işçi arılar sürfə otaqları ilə bal otaqları arasına mütləq bir neçə sıra tozcuq anbarı edərlər. (120) Bu şəkildə bal, sürfələr və tozcuq bir-birinə qarışmamış olar. Şübhəsiz, pətək içində bal və sürfələrin bir-birinə qarışmaması ən çox insanların işinə yarayır. Əks halda arıçılar üçün içindən çıxılmaz bir vəziyyət meydana gələrdi. Pətəkdən bir hissəsini ayırmaq istəyən arıçılar, bal götürməyə çalışarkən arı koloniyasının yeni fərdlərinə istəmədən zərər vermiş olardılar. Ayrıca sürfələrlə qarışacağı üçün bal yemək də olduqca çətinləşərdi.

Burada, bu asanlığın meydana gəlməsini təmin edən yenə şüurlu bir hərəkətdir. Görünüş olaraq pətəklərdəki hücrələr (məsələn, sürfə hüceyrələriylə, tozcuq və bal hücrələri) arasında heç bir fərq yoxdur. Bunların hamısı tamamilə bir-birlərinə bənzərdir. Ancaq bu bənzərliyə baxmayaraq, daha əvvəl də ifadə etdiyimiz kimi, ana arı boş bal və ya tozcuq hücrələrinə yumurta buraxmaq kimi bir yanılmaya düşməz. Hər zaman doğru yerə yumurtalarını buraxar. Şübhəsiz bu da, ana arıya Allah tərəfindən verilmiş bir qabiliyyətdir.

Pətəyin Ümumi Quruluşu

.bal peteği

Bir pətək ortadan ikiyə bölünsə, son dərəcə maraqlı bir görünüşlə qarşılaşılar. Pətəyin bir ara divarı vardır. Bu ara divar da digər qisimlər kimi bal mumundan hazırlanmışdır və hər iki tərəfə doğru sıralanmış olan hücrələrin ortaq zəminini meydana gətirir. Hücrələrin zəmini düz deyil. Biri digərinə uyğun olaraq çuxurdur. Qarşılıqlı hücrələrdəki bu çuxurlar yer qazanmaq məqsədiylə bir-birlərinin içinə doğru sıxılmışdır. Yan divarlar, hücrələrin ara divara nəzərən aşağıya doğru az maili dayana bilmələrini təmin edəcək şəkildə bir quruluşa malikdir. Məhz bu meyillilik, dolu hücrələrdən balın axmamasını təmin edər. (122)

Bundan başqa şanda işçi arıların hücrələri daha yuxarıda, erkəklərin sayca az olan hücrələri isə aşağıda olacaq şəkildə bir nizam vardır. Ana arı hücrələri də yenə ən aşağıda inşa edilər. Ayrıca, pətək hücrələri ehtiyaca görə də hörülər. Məsələn, şanda erkək arı sayı azaldığında və ya qışdan çıxıldığında (qışda şanda heç erkək olmaz) erkəklər üçün çıxarılan və digərlərinə görə daha böyük olan hücrələrdən inşa edilməyə başlanar. Eyni şəkildə ana arı hücrəsi də yalnız şan üçün yeni bir ana arı lazım olduğunda edilər.

Bunlarla yanaşı pətəklərin inşasında da son dərəcə əhəmiyyətli təfərrüatlar vardır. Pətəyin xammalının istehsalı və istifadəsi, pətək yaradılarkən edilməli olan riyaziyyat hesabları kimi təfərrüatlar son dərəcə təəccüblüdür.

Pətək istehsalındakı ilk Mərhələ: Bal Mumunun istehsalı

Balmumu

Arı pətəklərinin əsas inşaat vəsaiti bal mumudur. Arılar bal mumunu, qarınlarının altında yer alan 4 cüt ifrazat vəzisindən ifraz edərlər. Bu ifrazat vəzilərinin birləşdiyi yerdə iki kiçik aralıq vardır. Bal mumu bu aralıqlarda kiçik incə pullar şəklində meydana gələr. Arılar bu kiçik təbəqələri almaq üçün tüklərdən əmələ gələn arxa ayaqlarındakı çəngəllərini istifadə edərlər. Bunu bal mumu təbəqəsinə keçirər və arxa ayaqlarıyla çəkib çölə çıxararlar. Sonra irəli itələyərək əvvəl orta, sonra ön ayaqlarına çatdırarlar. (Arılar 6 ayaqlıdır) Son olaraq, təbəqəni çənə sümükləri ilə götürər və yoğuraraq istifadəyə yararlı qatılığa gətirərlər. (123) Bir mum pulcuğu alınan kimi, aralıqdan dərhal ikincisi çıxar. Təkcə bal mumunun ifraz olunması üçün ən əhəmiyyətli ünsür istilikdir. Buna görə işçi arılar pətəyi hazırlamağa başladıqlarında ilk olaraq bir-birlərinə zəncir halında birləşər, sanki bir top halını alarlar. Bunun sayəsində bal mumu üçün lazım olan 35oC istilik təmin edilmiş olar. Yoğurma əməliyyatı bu ən uyğun istilik dərəcəsində edilər və beləcə plastikləşdirilmiş, inşaata əlverişli bal mumu hazır olar.

Bal mumunun rəngi ilk ifraz olunduğu zaman ağdır. İçinə tozcuq və başqa maddələr qarışdıqca rəng sarıya və qəhvəyiyə dönər. Bal mumunun kimyəvi tərkibi isə belədir: (124)

Hidrokarbon % 14
Monoesterlər % 35
Diesterlər % 14
Hidroksil Polyesterlər % 8
Sərbəst turşular % 12

Bal mumu istehsalı olduqca çox enerji tələb edən bir əməliyyatdır. Bu səbəblə, arılar 1 kq. bal mumu hazırlamaq üçün təxmini olaraq 22 kq. bal istehlak edərlər. Arılar bal mumunu ifrazat vəzilərindən hər səfərində təxminən bir sancağın başı böyüklüyündə parçalar halında çıxardarlar. (125) Bu nisbət nəzərə alındığında, bal mumunun niyə bu qədər qiymətli olduğu daha yaxşı aydın olur. Arılar ən kiçik bir şam qırıntısını belə çox yaxşı qiymətləndirərək bal mumundan maksimum istifadə edərlər. Hətta bir şanı tamamilə tərk etmələri lazım olduğunda da bal istehlak edərək bal mumu çıxarmaq yerinə, köhnə şandan bal mumu daşımaq kimi bir üsula müraciət etdikləri belə müşahidə edilmişdir. Bu mövzuda tədqiqat aparan Alman elm adamı Dr. N. Koeniger başqa bir yerdə yeni bir şan hazırlamaq üçün köhnə şanı tərk edən bir arı koloniyası tapmışdır. Sabahısı gün işçi arıların şana geri döndüyünü müşahidə edən Koeniger, arıların köhnə hücrələrdən bal mumu gəmirdiyini və bunları yeni yuvalarına daşıdığını təsbit etmişdir. Arıların bu qənaətcil davranışlarının səbəbi bal mumunun istehsalında çox enerji lazım olmasıdır. (126)

Arılar sancaq başı böyüklüyündə parçalardan meydana gətirdikləri bal mumunu çox ağıllı bir şəkildə istifadə edərək ən az bal mumu ilə ən çox pətək inşa edərlər. Məsələn, arıların 22.5×37 cm. ölçülərində bir pətək üçün yalnız 40 qr. bal mumu sərf etdikləri müəyyən olunmuşdur. Boş olaraq ağırlığı 40 qr. olan bu pətək təxminən 2 kq. bal tuta bilir. (127)

Bal Mumu Necə Əmələ Gəlmişdir?

Balmumu

Arıların pətək istehsalı bal mumunun varlığına bağlıdır. Bal mumu kimi pətək istehsalı üçün son dərəcə uyğun olan bir maddənin arılar tərəfindən çıxarılması açıq aydın yaradılış dəlilidir.

Təkamülçülər, arıların bu xüsusiyyətlərə ilk ortaya çıxdıqlarında sahib olmadıqlarını və bütün xüsusiyyətlərinin uzun bir zaman müddəti içində bir-birini izləyən təsadüflər nəticəsində ortaya çıxdığını iddia edərlər. Bu vəziyyətdə cavablandırılmalı olan bəzi sualları soruşaraq, təkamülçülərin bu iddialarının əsassızlığını araşdırmaqda fayda vardır.

İlk öncə, özlərinə tamamilə xarici bir maddə olan bal mumunun tərkibini arılar necə tapmışlar?

Və necə olub ki, hər arı eyni düsturu, eyni qatılığı səhv etmədən milyonlarla ildir saxlaya bilir?

Arılar bal mumu kimi ideal bir vəsaitin istehsalını edəcək sistemləri bədənlərində necə meydana gətirmişlər?

Bir an üçün arıların hər hansı bir şəkildə pətəyin xammalı olan bal mumunun istehsalını bacardıqlarını fərz edək. Bu müvəffəqiyyət tək başına heç bir şey ifadə etməyəcək. Çünki arı eyni zamanda, edəcəyi inşaat üçün lazım olan bütün texniki məlumat və bacarığa da sahib olmalıdır.

Yenə bir arının -heç mümkün olmasa da- bu xüsusiyyətlərə təsadüf əsəri nəticəsində sahib olduğunu fərz edək; bu da qətiyyən kafi olmayacaq. Bəhsi keçən arı, bu məlumatı bir şəkildə digər koloniya üzvlərinə öyrətmək məcburiyyətindədir. Və onların bədənlərində də bal mumunu çıxarmaq üçün lazım olan sistemi meydana gətirməlidir. Ayrıca, daha sonra gələcək olan nəsillərə də bu məlumatı və istehsal sistemini ötürmək məcburiyyətindədir.

Bunlardan da əlavə, bütün arıların birlikdə işləyə biləcəkləri şəkildə bir əmək bölgüsü etmələri də lazımdır. Çünki arıların hər birinin pətək hörmə məlumatına və bacarığına sahib olmaları kifayət deyil. Arıların birlikdə işləmək üçün lazım olan təşkilatı qura biləcəkləri ağıla və şüura da sahib olmaları lazımdır. Çünki arıların bu təşkilatı necə reallaşdırdığı, necə olub ki, aralarında ünsiyyətin təmin edildiyi, on minlərlə arının qaranlıq bir şanda heç bir qarışıqlıq çıxarmamasının arxasında nə kimi bir nizamın durduğu kimi bir çox problemin də cavablandırılması şərtdir.

Balmumu

Ağıl sahibi hər insanın, yuxarıda ümumiyyətlə, yekunlaşdırdığımız bu mərhələlər üzərində vicdanını istifadə edərək bir az düşünməsi kafi olacaq. Arı kimi bir canlının hər istiqamətiylə pətək çıxara biləcək, bu pətəkləri də ən lazımlı şəkildə istifadə edə biləcək xüsusiyyətlərə sahib olması əlbəttə ki, təsadüflərlə meydana gələ biləcək bir vəziyyət deyil. Bu fövqəladə inşa qabiliyyəti, nə arının ölçüsüylə, nə sahib olduğu beyninin həcmiylə, nə də ağılı və şüuruyla uyğun gəlmir.

Arının bu qabiliyyətlərini, yer üzündəki ağıl və şüur sahibi yeganə varlıq olan insan ilə müqayisə edərək düşünək. Bir insan öz istəyiylə bədənində işinə yarayacaq yeni bir ifrazat meydana gəlməsini təmin edə bilərmi? Məsələn, ehtiyac duyduğu anda tüpürcək vəzilərinin yapışqan çıxarmasını təmin edəcək yeni bir sistemi hazırlayıb, bunu bədəninə yerləşdirə bilərmi? Əlbəttə ki, insanın belə bir şey edə bilməyəcəyini hər kəs bilər. O halda insanın ağıl və şüur sahibi bir varlıq olaraq edə bilmədiyini, bir arıdan gözləmək nə dərəcədə düzgündür?

Nə arı, nə də yer üzündəki başqa bir canlı öz istəyiylə bədəninə yeni orqanlar əlavə edə bilməz, yeni ifrazatlar çıxara bilməz. Arılardakı dizayn və möcüzəvi qabiliyyətlər, açıq şəkildə bir Yaradıcı tərəfindən var edildiklərini sübut edir. Arılar da yer üzündəki digər bütün canlılar kimi Allah tərəfindən yaradılmışlar. Allah arılarda insanların düşünüb ibrət alması üçün bənzərsiz Ağlından nümunələr göstərir. Allah hər şeyə güc çatdırandır. Ağıl sahibi insana düşən isə, vicdanının səsini dinləyərək, etdiyi hər işdə Yaradıcımız olan Allaha yönəlmək və bütün həyatını Onun istəkləri əsasında istiqamətləndirməkdir:

De: “Sizə göydən və yerdən ruzi verən kimdir? Qulaqlara və gözlərə hakim olan kimdir? Ölüdən diri çıxaran, diridən də ölü çıxaran kimdir? İşləri yoluna qoyan kimdir?” Onlar deyəcəklər: “Allah!” De: “Bəs belə olduğu halda Allahdan qorxmursunuz?” (Yunis surəsi, 31)

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Google foto

Google hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

%s qoşulma