Çiçəklərin mayalanması və arılar

Müxtəlif çiçəklərlə dolu bir çəməndə bal yığan arılar bir müddət izlənilsə, maraqlı bir vəziyyət diqqəti çəkəcək. Arılar hər səfərdə yalnız tək bir çiçək cinsi arasında gedib gələrlər. Bir çiçəkdən digərinə uçarkən başqa cins çiçəklərə diqqət belə etməzlər.

Bəzən günlərlə eyni növ çiçəkləri bu şəkildə ziyarət edən arıların bu davranışları həm özləri, həm də çiçəklər baxımından faydalıdır. Bu vəziyyəti belə açıqlaya bilərik. Bir çiçəyə ilk dəfə qonan bir arı o çiçəyin quruluşunu tanımadığı zaman kiçik bir nektar damlasını tapmaq üçün çox uzun bir müddət cəhd etmək məcburiyyətində qalar. Arı ancaq eyni çiçəyə beşinci və ya altıncı dəfə qonduqdan sonra sürət və bacarıq qazanar və hədəfinə asan şəkildə çatdığı üçün zaman qazanmağa başlayar.

Bu vəziyyətin çiçəklər baxımından faydalı olan istiqaməti isə, arıların tək çiçək növünü seçmələri sayəsində sürətli və etibarlı bir mayalanmanın təmin edilməsidir. Çünki bir çiçəyin tozcuğu başqa çiçəkləri mayalandırmaz və ancaq arıların eyni çiçəklər arasında etdikləri dövrlər əsnasında çiçəklər mayalanmış olar. Arılar eyni növ çiçəkləri tapmaq üçün qoxudan faydalanarlar.

Oxumağa davam et

Çiçəklər və arılar arasındakı uyğunlaşma

Çiçəklərin mayalanmasında son dərəcə əhəmiyyətli bir rola sahib olan arıların mayalandıra bilmədikləri çiçəklər də var. Məsələn, arılar qırmızı rəngi qəbul edə bilmədikləri üçün bu rəngə sahib olan çiçəkləri mayalandıra bilməzlər. Dəfnə, qırmızı qərənfil, yabanı kətan kimi içində başqa rəng olmayan qırmızı rəngli bəzi bitkilər başqa böcəklər tərəfindən mayalandırılar. Bu çiçək növlərinin rənglərindən başqa arılar tərəfindən mayalandırılmalarına maneə törədən başqa bir maraqlı xüsusiyyətləri də var. Bu çiçəklərin nektarları çiçəyin olduqca dərinliklərindəki bölgələrdə olar. Bu çiçəkləri mayalandırmaq istəyən böcəklərin çiçəyin iç qisimlərindəki bu bölgəyə çata bilmələri üçün xüsusi orqanlara sahib olması lazımdır. Böcəklərin eyni zamanda qırmızı rəngi qəbul etməli olduğu da unudulmamalıdır. Yəni bu bitkiləri mayalandıracaq böcəklərin hər iki xüsusiyyətə də eyni anda sahib olması lazımdır; çiçəklərin dərinliklərinə çatacaq xüsusi bir orqan və qırmızını görə biləcəkləri gözlər. Həqiqətən də, təbiətdə qırmızını rəng olaraq görən yalnız iki böcək növü vardır: Eşşək arıları və gündüz kəpənəkləri və üstəlik bu böcəklərin hər ikisinin də dərinliklərdəki nektarlara çata biləcəkləri uzun xortumları var.(90)

Belə bir uyğunlaşmanı təsadüflərlə izah etməyə çalışmaq əlbəttə ki, mənasız olacaqdır. Heç bir təsadüf iki fərqli növdəki canlıya, bir-birlərinə tam uyğun olacaq şəkildə fiziki xüsusiyyətlər qazandıra bilməz. Bu uyğunlaşma hər iki canlının da tək bir Yaradıcı tərəfindən yaradıldıqlarını sübut edər. Bütün canlıların nəzarəti əlində olan Allah hər iki canlını da bir-birinə uyğun yaratmışdır.

90- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s.31

Arıdakı qüsursuz dizayn

Dünyanın ən tanınmış kompyuter jurnallarından Bytedə yer alan bir xəbər, bal arıları haqqında son dərəcə maraqlı məlumatlar ehtiva edir.Jurnal kompyuterlərlə arı beynini müqayisə edir. Jurnalda yer verilən bir tədqiqatın nəticələrinə görə, arı beyni, dünyanın ən inkişaf etmiş kompyuterlərindən daha sürətli çalışır. Bugün ən inkişaf etmiş kompyuter saniyədə 16 milyard əməliyyat yerinə yetirir. Arı beyninin əməliyyat sayı isə bunun tam 625 qatı, yəni 10 trilyondur.

Üstəlik, arı beyni bu qədər çox əməliyyat yerinə yetirərkən kompyuterdən çox daha az enerji istehlak edir. 10 milyon arının istehlak etdiyi enerji, ancaq 100 vattlıq bir lampanı yandırmaq üçün xərclənən enerji qədərdir (Arının beyni 10 mikrovattan daha az enerji istehlak edir). (111)

Arının beyni ilə əlaqədar edilmiş olan bu müqayisədə də görüldüyü kimi, arıların bədən strukturlarında qüsursuz bir dizayn vardır. Arının hər orqanı bu andakı vəzifələrini yerinə yetirə bilməsi üçün xüsusi olaraq hazırlanmışdır. Məsələn, arının skeleti son dərəcə möhkəmdir, tənəffüs sistemi havanı daha yaxşı istifadə edərək, toxumalara daha çox qida çatdıran quruluşa malikdir. Əzələ quruluşu isə bədənin hər bölgəsində, ehtiyaca görə fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Məsələn, qanadlarındakı əzələlərində daha çox oksigen təmin etmək üçün digər əzələlərdə olan xarici pərdə yoxdur. Eyni şəkildə qoxubilmə və dadbilmə sistemlərində də arının çiçək toplama kimi vəzifələrinə son dərəcə uyğun bir dizayn vardır.

Oxumağa davam et

Arılardakı pətək inşası bənzərsizdir

Arıların dünyası araşdırıldıqca elm adamları daha çox heyrətə düşüblər. Onları təəccübləndirən, altıbucaqlı, maili, kvadrat kimi riyazi şəkillərlə əlaqədar hesablamaların və bu şəkillərin hansının pətəyin harasında olacağı kimi təfərrüatların arılar tərəfindən əskiksiz bir şəkildə hazırlanmasıdır. Məsələn, arılar mövzusunda yazılmış əhəmiyyətli əsərlərdən olan “The World of Bees” kitabında tədqiqatçı Murray Hoyt pətək istehsalını belə yekunlaşdırır:

Bir çox fərqli arının, ağızlarındakı bal mumunu lazımlı yerə buraxdıqdan sonra eyni qalınlıq və şəklin meydana gəlməsi təəccüblüdür. Bütün bunlardan, on minlərlə böcəkdən hər birinin öz-özünə usta bir mühəndis olduğu qənaətinə gəlirsiniz.

BalmumuArı

Hər arı pətəkdəki öz bölgəsinə kiçik bir bal mumu əlavə edər və hər bir pətək hücrəsi buna baxmayaraq, digərləriylə eyni ölçü və şəkildədir. Arıların işinə baxdığınızda, hər birinin özbaşına bir oraya, bir buraya təsadüfi uçduğunu sanarsınız. Pətək emalında sanki bir mühəndisin möcüzə proqramı kimi ölçülər və genişliklər vardır. Yüzlərlə, minlərlə arı hər nöqtəsindən işləyər, dəyişdirər. Ən uyğun boşluqlar, ən uyğun hücrə ölçüləri ortaya çıxar. (132)

Oxumağa davam et

Mühəndislik Möcüzəsi: Pətək

Arıların ən heyrət verici xüsusiyyətlərindən biri də etdikləri düzgün altıbucaqlı pətəklərdir. Sıx bir arı qrupu pətək inşa edərkən seyr edildiyində, ilk ağıla gələn bu qrupun etdiyi işin nəticəsində bir qarışıqlığın ortaya çıxacağıdır. Bir-birindən müstəqil hərəkətlər edən kimi görünən bu canlıların birlikdə son dərəcə intizamlı strukturlar meydana gətirə biləcəklərinə çox ehtimal verilməyə bilər. Halbuki, çöldən görülənin əksinə, pətək hörən arılar qüsursuz bir uyğunlaşma içində və son dərəcə nizamlı bir şəkildə işləyirlər. Belə ki, hər biri fərqli yerlərdən başlamalarına baxmayaraq, hamısı eyni böyüklükdə altıbucaqlı hücrələr istehsal edə bilirlər. Bu altıbucaqlıları ortada birləşdirdiklərində heç bir şəkildə birləşmə yerləri müəyyən olmaz və altıbucaqlıların bucaqlarında hər hansı bir çatışmazlıq da olmaz.

Arılar yalnız şanda ehtiyac olduğu zamanlarda pətək hörərlər. Bu pətəkləri sığınmaq, yemək yığmaq və sürfələrini böyütmək üçün inşa edərlər. Pətəklərin hər istiqamətdən nizamlı bir quruluşları vardır. Məsələn, arı pətəkləri cüt üzlüdür. Hər iki üzdə də yüzlərlə, hətta minlərlə göz olar. Bu gözlərin bal, tozcuq və yumurta ilə doldurulmaları da yenə müəyyən bir nizam içində reallaşar. Bir sıralama edilsə, bir arı pətəyində, ən üstdən başlamaq üzrə orta hissəyə qədər bal olar. Ara hissədə tozcuqlar, ən altda da sürfə otaqları yer alar. Bal anbarları şanın yan tərəflərində də davam edər. Ancaq işçi arılar sürfə otaqları ilə bal otaqları arasına mütləq bir neçə sıra tozcuq anbarı edərlər. (120) Bu şəkildə bal, sürfələr və tozcuq bir-birinə qarışmamış olar. Şübhəsiz, pətək içində bal və sürfələrin bir-birinə qarışmaması ən çox insanların işinə yarayır. Əks halda arıçılar üçün içindən çıxılmaz bir vəziyyət meydana gələrdi. Pətəkdən bir hissəsini ayırmaq istəyən arıçılar, bal götürməyə çalışarkən arı koloniyasının yeni fərdlərinə istəmədən zərər vermiş olardılar. Ayrıca sürfələrlə qarışacağı üçün bal yemək də olduqca çətinləşərdi.

Oxumağa davam et

Bal Möcüzəsi

Şübhəsiz ki, mal-qarada da sizin üçün bir ibrət vardır. Biz sizə, onların qarınlarındakı ifrazat və qan arasından çıxan, içənlərin boğazından rahat keçən təmiz süd içirdirik.
(Nəhl surəsi, 66)
Balarısı

Arılar tarixin çox qədim dövrlərindən bu yana insanlar üçün bal çıxararaq xidmət edirlər. Belə ki, arıçılıq tarixi e.əv. 3500-cü illərə qədər uzanır.(141)

Balın Istehsalı

Bilindiyi kimi, balın əsas vəsaiti, arıların çiçəklərdən və meyvə tumurcuqlarından yığdıqları nektarlardır. Arılar nektarı bala çevirərlər. Tozcuqların isə bal istehsalında bir təsiri olmaz, arılar tərəfindən yalnız zülal ehtiyaclarını aradan qaldırmaq üçün istifadə edilər.

Çiçəklərdən və meyvə tumurcuqlarından alınaraq udulan nektar, arıların “bal mədəsi” deyilən orqanlarında kimyəvi bir dəyişməyə uğrayar və içində bir çox vitamin və mineral olan ağır şəkərli bir şoraba halını alar. Daha sonra bal, şandakı hücrələrə yerləşdirilər və üzəriləri mumdan bir qapaqla örtülər. Bal pətək içindəykən arılar tərəfindən təmin edilən xüsusi ventilyasiya sistemi sayəsində bildiyimiz dad və qatılığa gəlir. (142)

Oxumağa davam et

Canlılar təsadüfən əmələ gələ bilməz

Təkamül nəzəriyyəsi, canlıların ilk pilləsi olan zülalın necə əmələ gəldiyini necə izah edir?

Cavab sadədir; təkamül nəzəriyyəsi zülalın necə əmələ gəldiyini hər hansı yolla izah edə bilmir. Təkamülçülərin söylədikləri tək şey, zülalın təsadüf nəticəsində əmələ gəlməsindən ibarətdir.

Bu iddianın əsassızlığını araşdırmaq, bizə təkamülün nə qədər böyük saxtakarlıq olduğunu çox heyrətamiz şəkildə göstərər.

Bunları düşünmək lazımdır; primitiv dünya kimi mümkün qədər ən nəzarətsiz mühitdə “ilk” zülal molekulu, görəsən təkamülçülərin iddialarına görə necə təsadüfən əmələ gəlmiş ola bilərdi? Amin turşuları, istənilən mənfi təsirin olduğu primitiv dünya şəraitində necə “təsadüfən” düzülə bilərdi?

Oxumağa davam et

Hüceyrədəki zülal sintezi

Qida yoluyla qəbul edilən zülallar birbaşa insan bədəninin tərkib hissəsinə çevrilmirlər. Əvvəlcə, hüceyrədəki xüsusi laboratoriyalara aparılır və burada “amin turşusu” adlanan daha kiçik molekullara parçalanırlar. Daha sonra isə bu amin turşuları, hüceyrə DNT-sində şifrləri mövcud olan 200.000-ə qədər zülal növündən həmin anda lazım gələnləri əmələ gətirmək üçün yeni formalarda düzülürlər. Hər mərhələsi ayrı bir möcüzə olan bu mürəkkəb əməliyyatlar ardıcıllığı “zülal sintezi” adlanır. Bu əməliyyatlar arasında da onlarla ara əməliyyat icra olunar. Bu əməliyyatlar insanın gündəlik həyatında, özünün heç xəbəri olmadan bədənindəki 100 trilyon hüceyrənin demək olar ki, hamısında hər an təkrarlanır.

Gözlə görülə bilməyən nəhəng fabrik

dna kopyalanması, transkripsiyon, rna polimeraz, rna
1. RNT polimeraz  fermenti
2. Transkripsiyon (kopyalama) yönü
3. mRNT meydana gəlir
4. Başla əmri
5.Durdur əmri
6. Transkripsiyon (Kopyalama)
7. Kopyalanmış RNT (Mesajcı RNT)
DNT-nin kopyalanması:
(Şəkil 3.1) RNT polimeraz fermenti DNT üzərindən lazımi məlumatları kopyalayır. Buna transkripsiyon (kopyalama) deyilir. Kopyalanan RNT hissəsi üzərindəki məlumatlara əsasən istehsala başlamaq üçün ribosomlara aparılır.
Oxumağa davam et

Təkamül yalanının son sığınacağı: mutasiyalar

dna, enzyme
(Şəkil 2.13)

Darvin, nəzəriyyəsini ortaya atarkən, nə eyni növ daxilindəki müxtəlifliyin səbəbini, nə də öz yalanlarından biri olan; “bir növün başqa növə çevrildiyi” iddiasının məntiqini izah edə bilməmişdi. İzah edə bilməzdi də, çünki Darvinin DNT-dən xəbəri yox idi. Darvinin nə genetika, nə bioriyaziyyat, nə də mikrobiologiya elmindən xəbəri vardı. Bu elm sahələri Darvinin yaşadığı dövrdə olmadığına görə, onsuz da bunları bilməsinə də imkan yox idi. O, sahib olduğu imkanlarla müxtəlif heyvanları kəsmiş, skeletlərindəki bənzərliklərə əsaslanaraq elmi əsası olmayan xəyal məhsulu çıxarışlar etmişdi. Hələ yuxarıda sadalanan elm sahələri yaranmadığına görə hüceyrə üzərində müəyyən tədqiqat aparmasına imkan yox idi.

Oxumağa davam et

DNT təsadüfə meydan oxuyur

hücre, dna, sarmalı
(Şəkil 2.4) DNT zəncirini meydana gətirən atomların düzülüşü. Bu zəncirin diametri mili metrənin milyonda biri qədərdir.

Müasir dövrdə riyaziyyat DNT-də şifrlənmiş məlumatların təsadüfən əmələ gəlməsinin qeyri-mümkün olduğunu sübut etmişdir. DNT molekulunun DNT-ni təşkil edən 200.000 gendən birinin belə təsadüfən əmələgəlmə ehtimalı yoxdur. Təkamülçü bioloq Frenk Selisberi (Frank Salisbury) bu qeyri-mümkünlüklə əlaqədar belə deyir:

“Orta ölçüdəki bir zülal molekulu təqribən 300 amin turşusundan ibarət olur. Ona nəzarət edən DNT zəncirində isə təqribən 1000 nukleotid olmalıdır. Bir DNT zəncirində dörd növ nukleotid olduğunu nəzərə alsaq, 1000 nukleotiddən ibarət ardıcıllıq 41000 fərqli formada düzülə bilər. Kiçik loqarifm hesablaması ilə tapılan bu rəqəm ağlın qavrama hüdudunu çox aşır”.(4)4

Oxumağa davam et

DNT Ensiklopediyasının Dili

Cəmiyyətin həyatı informasiya axını və rabitə üzərində qurulub. Fərdlər və nəsillər arasında informasiya ötürülməsində ən əsas vasitə isə dildir. Dil müəyyən şifrlər, yəni hərflərdən təşkil olunur. Azərbaycan dili 32 hərfdən, başqa sözlə, 32 şifrdən təşkil olunmuş dildir. Bu şifrlər sözləri, sözlər də cümlələri əmələ gətirir. Məlumat ötürülməsi və saxlanması bu şifrlər vasitəsilə həyata keçirilir.

Hüceyrənin dili də buna bənzəyir. İnsanın bütün fiziki xüsusiyyətləri bu dil vasitəsilə şifrlənərək hüceyrənin nüvəsində saxlanılır və bu dil sayəsində hüceyrə həmin məlumatlardan istifadə edir. Bu dil DNT adlı idarəedici molekulun dilidir. Dörd hərfli DNT dili A, T, Q və S hərflərindən təşkil olunub. Hər hərf nukleotid adlanan dörd ədəd azotlu əsasdan birini təşkil edir. Milyonlarla azotlu əsas mənalı ardıcıllıqla üst-üstə düzülərək DNT molekulunu əmələ gətirirlər.

dna, nukleotid
1. Şəkər – Fosfat
2. Hidrogen Bağları
3. Baz
4. Heliksin bir sarmalının uzunluğu – 3.4 nm =0.000034 mm
Şəkil 2.2 DNT sarmalının iki fərqli təsviri

Məhz nüvədəki məlumat bankında məlumatlar bu şəkildə saxlanılır. Biz bu məlumat bankındakı şifrləmə sistemindən bəhs edərkən asan başa düşülməsi üçün DNT-ni təşkil edən nuklein turşusu molekullarını “hərf” adlandıracağıq. Bu hərflər qarşılıqlı qoşalaşır və bir pillə əmələ gətirirlər. Pillələr isə üst-üstə düzülərək genləri təşkil edirlər. DNT molekulunun bir hissəsi olan hər gen insan bədənindəki müəyyən xüsusiyyəti tənzimləyir. Boyun uzunluğu, göz rəngi, burun, qulaq və başı əmələ gətirən maddələr və bunların forması kimi müxtəlif xüsusiyyətlər genlərin əmri ilə meydana gəlir. Bu genlərin hər birini bir kitabın səhifəsinə bənzədə bilərik. Səhifələrdə isə A-T-Q-S hərflərindən təşkil olunmuş yazılar var.

Oxumağa davam et

İnsan Hüceyrəsindəki Nəhəng Ensiklopediya

DNT-də olan məlumat böyükdür. Belə ki, gözlə görülməyən tək bir DNT molekulunda tam bir milyon ensiklopediya səhifəsini dolduracaq miqdarda məlumat var. Diqqət yetirin; tam 1 000 000 ensiklopediya səhifəsi… Yəni, hər bir hüceyrənin nüvəsində, insan bədəninin funksiyalarına nəzarət etməyə yarayan bir milyon səhifəlik bir ensiklopediyanın özündə saxlaya biləcəyi miqdarda məlumat kodlaşdırılmışdır. Bir bənzətmə etmək istəsək, dünyanın ən böyük ensiklopediyalarından biri olan 23 cildlik “Britannika Ensiklopediya”sının belə cəmi 25 min səhifəsi var. Bu vəziyyətdə, qarşımıza inanılmaz bir mənzərə çıxar. Mikroskopik hüceyrənin daxilindəki, ondan çox daha kiçik bir nüvədə yerləşən bir molekulda, milyonlarla məlumata malik dünyanın ən böyük ensiklopediyasının 40 misli böyüklüyündə bir məlumat bankı mövcuddur. Bu da 920 cildlik, dünyada tayı-bərabəri, bənzəri olmayan nəhəng bir ensiklopediya deməkdir. Edilən təsbitlərə görə isə, bu nəhəng ensiklopediya təxminən 3 milyard fərqli məlumata malikdir.

Bu son iki sözü təkrarlayaq; “məlumata malikdir”…

Oxumağa davam et