Allahı Zikr Etmək

Həmd və zikr et­mək mö­mi­nin hə­ya­tı­nın bir his­sə­si­dir. Həmd (şükür) hər növ mədh, ucalt­ma və il­ti­fa­ta yal­nız Al­la­hın la­yiq ol­du­ğu­nu, zikr isə Al­la­hın ağı­la gə­lən hər cür qü­sur və səhv­dən uzaq ol­du­ğu­nu həm dil­də, həm də qəl­bən təs­diq et­mək­dir.

Həmd və zikrin yal­nız mö­min­lə­rin de­yil, bü­tün kai­na­tın bir iba­də­ti ol­du­ğu ayə­lər­də be­lə xə­bər ve­ri­lir:

«Yed­di göy, yer və on­lar­da olan­lar Al­la­hı təq­dis edir. Elə bir şey yox­dur ki, Al­la­ha tə­rif de­yib Ona şükür et­mə­sin, la­kin siz on­la­rın təq­di­si­ni an­la­maz­sı­nız, Al­lah hə­qi­qə­tən, hə­lim­dir, ba­ğış­la­yan­dır!» («İs­ra» su­rə­si, 44). Oxumağa davam et

Din Əxlaqını Yaşamaqda Zəiflik Göstərməyin

Bir mö­mi­nin ima­nı­nın gü­cü, sə­mi­miy­yə­ti və qə­tiy­yə­ti onun Al­lah yo­lun­da mü­ba­ri­zə­sin­dən, İs­la­ma olan sev­gi­sin­dən ay­dın olur. Onun bu mü­ba­ri­zə­də gös­tər­di­yi davra­nış­la­rı imanının zə­if və ya güclü ol­ma­sı­nı mü­əy­yən edir.

Din­də zə­if­lik gös­tər­mək mö­min­lər ara­sın­da ima­ni cə­hət­dən tam ola­raq ye­tiş­mə­miş in­san­la­ra xas olan xü­su­siy­yət­dir. Bu in­san­da zə­if­lik çə­tin an­lar­da ge­ri çə­kil­mək, risk et­mə­mək, nəf­si­nə bir zə­rər gəl­mə­sin­dən çə­kin­mək, nəf­si­nin ra­hat­lığını və mən­fə­ət­lə­ri­ni di­nin mən­fə­ət­lə­rin­dən üs­tün tut­maq şək­lin­də or­ta­ya çı­xır. Be­lə ki, on­la­rın şüu­ru Al­lah yo­lun­da­ üzləşdikləri çə­tin­lik və ya təh­lü­kə­dən qaç­ma­ğı öz­lə­ri üçün bir qa­zanc, hət­ta Oxumağa davam et

Başqalarına Nəsihət Verib Özünü Unutma!

«Siz in­san­la­ra yax­şı iş­lər gör­mə­lə­ri­ni əmr et­di­yi­niz hal­da, özü­nü­zü unu­dur­su­nuz? Hal­bu­ki özü­nüz ki­tab oxu­yur­su­nuz. Mə­gər ba­şa düş­mür­sü­nüz?» («Bə­qə­rə» su­rə­si, 44).

Quranı yax­şı bi­lən zə­ka­lı və təc­rü­bə­li bir in­san baş­qa­la­rı­nın din­lə bağ­lı səhv və nöqsan­la­rı­nı ən ki­çik in­cə­li­yi­nə qə­dər dü­zəl­də, bu mə­sə­lə­də on­la­ra nə­si­hət ve­rə, xə­bər­dar­lıq edə bi­lər. Bu, müs­bət bir hal­dır, la­kin bu, in­sa­na hə­min səhv və gü­nah­la­rı özü­nün də et­mə­si­nə haqq qa­zan­dı­ra bil­məz. Ək­si­nə, in­san baş­qa­la­rı­na ver­di­yi nə­si­hət­dən özü də ib­rət al­ma­lı və hə­min səhv­lə­ri et­mə­mə­yə diq­qət ye­tir­mə­li­dir. Yox­sa baş­qa­la­rı­na ver­di­yi nə­si­hət əcr de­yil, axi­rət­də onun əley­hi­nə bir də­lil ki­mi  çı­xar.

Baş­qa­sı­nın səh­vi­ni üzə çı­xa­ra bi­lən bir in­sa­nın Oxumağa davam et

Allah Üçün Xərcləyən Zaman Niyyəti Təmiz Tutaq

Al­la­hın ra­zı qal­ma­dı­ğı bir dav­ra­nış da mal-dövləti özü­nü gös­tər­mək naminə xərclənməsidir. Özü­nü ca­maa­ta gös­tər­mək məq­sə­di­lə xərc­lə­mək in­kar­çı­la­ra xas olan bir xü­su­siy­yət­dir:

«Öz mal­la­rı­nı xal­qa gös­tər­mək xa­ti­ri­nə xərc­lə­yən­lə­ri, Al­la­ha və axi­rət gü­nü­nə inan­ma­yan­la­rı da Al­lah sev­məz. Şey­tan­la yol­daş­lıq edən­lə­rin yol­da­şı ne­cə də pis­dir!» («Ni­sa» su­rə­si, 38).

La­kin mö­min də bu səhv­lər­də özün­dən ra­zı ol­ma­ma­lı, ma­lı xərc­lə­yər­kən şüu­ral­tı da ol­sa, niy­yə­ti­nə Al­lah razılığından kə­nar məq­səd­lə­rin qa­rış­ma­ma­sı­na diq­qət et­mə­li­dir. Mö­min «xərc­lə­mə­di, az ver­di de­mə­sin­lər», «mə­zəm­mət et­mə­sin­lər», «ca­nı­nı və ma­lı­nı sat­mış iman sa­hi­bi de­sin­lər», «ən çox xərc­lə­yən de­sin­lər», «ən üs­tün ima­na sa­hib olan de­sin­lər», «da­ha çox eti­­bar et­sin­lər, sev­sin­lər və hör­mət et­sin­lər», «yer, və­zi­fə, im­kan ver­sin­lər» ki­mi şey­ta­ni təl­qin­lə­rin hiss et­mə­dən niy­yə­ti­nə qa­rı­şıb əmə­li­ni şir­kə çe­vir­mə­si­nə, axi­rə­ti üçün təh­lü­kə ya­rat­ma­sı­na əs­la im­kan ver­mə­mə­li­dir.

Fitnə Ünsürləri

Mö­mi­nin dün­ya hə­ya­tın­da ne­cə ya­şa­ma­lı olduğunu hər şe­yin ya­ra­dıcısı olan Al­lah ən in­cə təf­si­la­tı­na qə­dər bil­dir­miş­dir. Ancaq insan istək və ehtiraslarını ölçü olaraq götürdüyündə, nəfsinin arzu və istəklərini dinin mənfəətlərindən və Allahın razılığından üstün tuta bilir və nəticədə qəflət dolu bir ruh halına girir.  Be­lə olduğu təqdirdə Al­la­hın vacib bu­yur­duq­la­rı­nı ta­ma­mi­lə dan­ır, ciddi şəkildə cəhd etməsi lazım olan hallarda səh­lən­kar və məsuliyyətsiz mü­na­si­bət göstərmiş olur.

Al­lahın dün­ya ne­mət­lə­ri­nin ötə­ri ol­du­ğu­nu və dün­ya­nın bir im­ta­han ye­ri ol­du­ğu­nu də­fə­lər­lə bil­dir­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, bu cür in­sanlar dün­ya­nı özlərinə «əsl yurd» seç­mək­lə axi­rət­dən ta­ma­mi­lə üz çe­virirlər.

Qu­ra­nı nə­zə­rə al­ma­yan bir in­san sa­də­cə dün­ya­ya yö­nəl­miş məq­səd­lər seç­məklə, im­ta­han üçün ya­ra­dı­lan ha­di­sə­lər içə­ri­sin­də bo­ğul­ur. Al­lah mal-döv­lə­tin və eləcə də uşaq­la­rın fit­nə ola­ca­ğı­nı bir ayə­sin­də be­lə xə­bər ve­rir:

«Hə­qi­qə­tən, mal-döv­lə­ti­niz və oğul-uşa­ğı­nız an­caq bir im­ta­han­dır (fit­nə­dir). Ən bö­yük mü­ka­fat isə Al­lah dər­ga­hın­da­dır!» («Tə­ğa­bun» su­rə­si, 15).

Ərəb di­lin­də «im­ta­han» kəl­mə­si­nin baş­qa mə­na­la­rı ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, bun­lar üçün «fit­nə» kəl­mə­si­nin iş­lə­dil­mə­si ol­duq­ca diq­qət çək­ir. Çün­ki in­san dün­ya­da­kı və­zi­fə­si­ni an­la­ma­dan «müt­ləq ev­lən­mə­li­yəm», « ai­ləm, uşaq­la­rım ol­ma­lı­dır», «mal-mülk sa­hi­bi ol­ma­lı­yam» de­yə dü­şü­nə­rək Oxumağa davam et

Möminin Qətiyyəti

Mö­mi­nin ən mühüm xü­su­siy­yət­lə­rin­dən bi­ri də son də­rə­cə qətiyyətli ol­ma­sı­dır. O, heç za­man şövq və hə­yə­ca­nı­nı itir­məz. Onun məq­sə­di yal­nız Al­la­hın ra­zı­lı­ğı­nı qa­zan­maq­dır. Bu­na gö­rə heç bir çə­tin­lik onu yo­lun­dan dön­də­rə bil­məz. İn­san­la­rın on­lar haq­qın­da nə dü­şün­dük­lə­ri də önəm­li de­yil­dir. Ye­ga­nə is­tə­yi Al­la­hın razılığıdır; bü­tün hə­ya­tını bu hə­də­fə gö­rə plan­daş­dı­rı­r.

Allah mö­min­lə­rin qətiyyətli olmalarını müx­tə­lif formalardan sı­naq­dan ke­çi­rir. Mə­sə­lən, Al­lah mö­min­lə­rə bir müd­dət sı­xın­tı ve­rə bi­lər; on­la­rı tər­bi­yə et­mək üçün çə­tin­lik ve­rə bi­lər. Qu­ran­da bu və­ziy­yət be­lə açıq­la­nır:

«Əl­bət­tə, Biz si­zi bir az qor­xu, bir az ac­lıq, bir az da mal, can və məh­sul qıt­lı­ğı ilə im­ta­han edə­rik. Səbir edən şəxs­lə­rə müj­də ver!» («Bə­qə­rə» su­rə­si, 155).

Qə­ti dü­şün­cə­yə sa­hib olan mö­min, ayə­də bil­di­ril­di­yi ki­mi, bü­tün çə­tin­lik­lə­rə səbr edər. Qu­ran­da mö­min­lə­rin bu dav­ra­nı­şı be­lə bil­di­ril­miş­dir:

«Ne­çə-ne­çə pey­ğəm­bər bir yı­ğın al­lah­pə­rəst­lə bir­lik­də vu­ruş­muş­lar. La­kin on­lar Al­lah yo­lun­da çək­dik­lə­ri mü­si­bət­lə­rə gö­rə nə zə­if­lik, nə aciz­lik gös­tər­miş, nə də bo­yun əy­miş­lər. Al­lah səbr edən­lə­ri se­vər! On­la­rın: «Ya Rəb­bi­miz, gü­nah­la­rı­mı­za və iş­lə­ri­miz­də həd­di aş­dı­ğı­mı­za gö­rə bi­zi ba­ğış­la! Qə­dəm­lə­ri­mi­zi möh­kəm­lən­dir və ka­fir­lə­rə qə­lə­bə çal­maq­da bi­zə kö­mək et!» – de­mək­dən baş­qa söz­lə­ri ol­ma­mış­dır» («Ali-İm­ran» su­rə­si, 146-147).

Oxumağa davam et

Mənafe Güdməmək

Bir in­sa­nın ima­nın­da sə­mi­mi ol­du­ğu­nun (yal­nız Al­la­hın ri­za­sı­nı axtardığının) ən bö­yük gös­tə­ri­ci­lə­rin­dən bi­ri dünyəvi, bəsit mə­na­fe­lər ar­xa­sın­ca qaç­ma­ma­sı, ix­las­lı, yə­ni yal­nız Al­la­hın razılığı üçün ça­lış­ma­sı­dır. Hər ne­mə­tin Al­lah tə­rə­f­in­dən gəl­di­yi­ni dərk edən, yal­nız Onun razılığını qa­zan­ma­ğa ça­lı­şan, hər şe­yi Al­lah­dan istəyən və On­dan qor­xan mö­min, tə­bii ki, bə­sit və ki­çik haqq-he­sab­la­rın ar­xa­sın­ca qaç­ma­ya­caq­dır.

Bu­na gö­rə et­di­yi iş­lər­dən mən­fə­ət gü­düb-güd­mə­mək in­sa­nın birbaşa ima­nı ilə bağ­lı­dır. Al­la­hı və axi­rə­ti dərk et­miş bir in­san, əl­bət­tə, bun­la­rın ya­nın­da adi mən­fə­ət haqq-he­sab­la­rı­na eti­bar et­mə­yə­cək və ta­mah­ üçün ça­lış­ma­ya­caq­dır. Bu­nun ək­si­nə ola­raq Al­la­hı və axi­rə­ti dərk et­mə­yən in­sa­nın bu bö­yük hə­qi­qət­lə­ri gör­mə­yib bə­sit və xır­da mən­fə­ət­lər ar­xa­sın­ca get­mə­yi tə­bii­dir. Son də­rə­cə ki­çik  dün­ya­ya, son də­rə­cə dar dü­şün­cə­yə sa­hib ol­acağı üçün hər za­man nəf­si­nin mən­fəə­ti­ni gü­dən dav­ra­nış nümayiş etdirəcək. Oxumağa davam et

Qətiyyət

Mö­mi­nin ən mühüm xü­su­siy­yət­lə­rin­dən bi­ri də son də­rə­cə qətiyyətli ol­ma­sı­dır. O, heç za­man şövq və hə­yə­ca­nı­nı itir­məz. Onun məq­sə­di yal­nız Al­la­hın ra­zı­lı­ğı­nı qa­zan­maq­dır. Bu­na gö­rə heç bir çə­tin­lik onu yo­lun­dan dön­də­rə bil­məz. İn­san­la­rın onun haq­qın­da nə dü­şün­dük­lə­ri də önəm­li de­yil­dir. Ye­ga­nə is­tə­yi Al­la­hın rıza­sı­dır; bü­tün hə­ya­tını bu hə­də­fə gö­rə plan­daş­dı­rı­r.

Allah mö­min­lə­rin qətiyyətli olmalarını müx­tə­lif formalarda sı­naq­dan ke­çi­rir. Mə­sə­lən, Al­lah mö­min­lə­rə bir müd­dət sı­xın­tı ve­rə bi­lər; on­la­rı tər­bi­yə et­mək üçün çə­tin­lik ve­rə bi­lər. Qu­ran­da bu və­ziy­yət be­lə açıq­la­nır:

«Əl­bət­tə, Biz si­zi bir az qor­xu, bir az ac­lıq, bir az da mal, can və məh­sul qıt­lı­ğı ilə im­ta­han edə­rik. Səbir edən şəxs­lə­rə müj­də ver!» («Bə­qə­rə» su­rə­si, 155).

Qə­ti dü­şün­cə­yə sa­hib olan mö­min, ayə­də bil­di­ril­di­yi ki­mi, ona qar­şı gə­lən bü­tün çə­tin­lik­lə­rə səbr edər. Qu­ran­da mö­min­lə­rin bu dav­ra­nı­şı be­lə bil­di­ril­miş­dir:

Oxumağa davam et

Sədaqət və İtaət

Qu­ran­da in­san xa­rak­ter­lə­ri müx­tə­lif şə­kil­lər­də təfsilatı ilə ve­ril­miş­dir. Həmçinin, mö­min­lə­rin əxla­qı­nın son də­rə­cə müfəssəl tə­ri­fi ve­ri­lir. Al­la­hın ru­hu­nu gəz­di­rən, Ona ina­nan və yal­nız Ona ita­ət edən mö­min­lə­rin Qu­ran­da sadalanan bü­tün xü­su­siy­yət­lə­ri yük­sək əx­laqa və xa­rak­terə əsaslanır.

İn­kar­çı­la­rın və mö­min­lə­rin tə­rif­lə­ri­nə nə­zər sa­lan­da, hər iki tə­rə­fin bir-bi­ri­nə ta­ma­mi­lə zidd xü­su­siy­yət­lə­rə ma­lik ol­duqlarını gö­rü­rük. Mə­sə­lən, mö­min­lər sə­mi­mi və eti­bar­lı­, in­kar­çı­lar isə sə­mi­miy­yət­siz və mənfəətçi­dir­lər. Mö­min­lər tə­va­zö­kar, cə­sur, fə­da­kar, in­kar­çı­lar isə özün­dən­ra­zı, qor­xaq və xud­bin­dir­lər.

Mö­min­lər və in­kar­çı­lar ara­sın­da­kı bu bö­yük fərq­lər­dən bi­ri də sə­da­qət anlayışında ortaya çıxır. İn­kar­çı­lar əs­la hə­qi­qi sə­da­qə­tə ma­lik ola bil­məz­lər. On­lar yal­nız öz mə­na­fe­lə­ri­ni güd­dük­lə­ri üçün sev­dik­lə­ri­ni söy­lə­dik­lə­ri in­san­la­rı (dost­la­rı­nı, ya­xın­la­rı­nı) bu mən­fə­ət­lə­ri­nin xət­ri­nə çox asan­lıq­la al­da­da bi­lər­lər. Doğru ol­du­ğu­nu bil­dik­lə­ri yol­dan asan­lıq­la ge­ri dö­nər­lər.

Hal­bu­ki mö­min­lər ta­ma­mi­lə fərq­li­dir­lər. On­la­rın me­ya­rı öz mə­na­fe­lə­ri de­yil, Al­lah ri­za­sı­dır. Bü­tün dav­ra­nış­la­rı­nı Al­la­hın is­tə­di­yi şə­kil­də hə­ya­ta ke­çi­rər­lər. Bu sə­bəb­dən də sev­dik­lə­ri­ni (yə­ni baş­qa mö­min­lə­ri) Oxumağa davam et

Dua

Bir in­sa­nın Al­la­ha iman gə­tir­di­yi­ni gös­tə­rən önəm­li əla­mət­lər­dən bi­ri də dua­dır. Dua edən in­san özü­nün aciz və zə­if qul ol­du­ğu­nu, is­tə­dik­lə­ri­ni özü tək ye­ri­nə ye­ti­rə bil­mə­yə­cə­yi­ni və bun­la­rı ona an­caq Al­la­hın ve­rə bi­lə­cə­yi­ni qə­bul et­miş olur. Dua Al­la­ha qul ol­ma­ğın ən saf, ən tə­miz, ən sə­mi­mi ifa­də­lə­rin­dən­dir. Qu­ran­da da mö­min­lə­rin əsas xü­su­siy­yət­lə­rin­dən bi­ri­nin «ge­cə-gün­düz səbir edə­rək Al­la­ha dua et­mək» ol­du­ğu be­lə xə­bər ve­ri­lir:

«Sə­hər-ax­şam Rəb­bi­nin ri­za­sı­nı di­lə­yə­rək Ona iba­dət edən­lər­lə bir­lik­də özü­nü səbir­li apar. Fa­ni dün­ya­nın bər-bə­zə­yi­ni ar­zu edib nə­zər­lə­ri­ni on­lar­dan çe­vir­mə. Qəl­bi­ni Bi­zi xa­tır­la­maq­dan qa­fil et­di­yi­miz, nəf­si­nin is­tək­lə­ri­nə uyan və işin­də if­ra­ta va­ran bir kim­sə­yə ita­ət et­mə!» («Kəhf» su­rə­si, 28).

An­caq dua­nın nə de­mək ol­du­ğu­nu və ne­cə edil­di­yi­ni yax­şı bil­mək la­zım­dır. Çün­ki Qu­ran­dan kə­nar qay­naq­lar­dan (mə­sə­lən, ata-ana­dan, ət­raf­dan, ənə­nə­lər­dən) öy­rə­ni­lən dua an­la­yı­şı adətən Qu­ran­da bil­di­ri­lən hə­qi­qi dua an­la­yı­şı­na uy­ğun gəl­mir. Bu­na gö­rə də Qu­ran­da bu möv­zu­da ve­ri­lən nöq­te­yi-nə­zə­ri və ruhi halı yax­şı dərk et­mək la­zım­dır.

Oxumağa davam et

Səbr Etmək

Hə­ya­tı­nı İs­la­ma uy­ğun şə­kil­də qur­maq və bu hə­yat tərzi ilə üst-üstə düşməyən dav­ra­nış­lar­dan özü­nü uzaq tut­maq mö­mi­nin ger­çək­ləş­di­rə bi­lə­cə­yi iba­dət­dir. Bu barədə qə­tiyyətli ol­maq, gü­zəş­tə get­mə­mək və za­ma­nın yo­ru­cu tə­si­rin­dən qo­run­maq üçün səbr etmək lazımdır.

Bu sə­bəb­dən səbir və dö­züm anlayışları fərqlidir. Dö­züm, müəyyən sı­xın­tı və kə­dərə tab gətirməkdir. Hal­bu­ki mö­mi­nin ma­lik ol­du­ğu səbir anlayışı fərq­li­dir; səbir edən mö­min ba­şı­na gə­lən sı­xın­tı­la­ra gö­rə qəm çək­məz, ək­si­nə, Al­la­ha olan ya­xın­lı­ğı da­ha da ar­tar və do­la­yı­sı i­lə se­vin­ci, hə­yə­ca­nı və şöv­qü da­ha da yük­sək olar. Qu­ra­nın bir çox ayə­sin­də səbr etmək əmr edil­miş­dir:

«Sən səbr et. Şüb­hə­siz ki, Al­la­hın və­di haq­dır. Qoy qə­ti inan­ma­yan­lar sə­ni səni etinasızlığa sövq etməsinlər.!» («Rum» su­rə­si, 60).

« Ey iman gətirənlər! Səbir edin, dözümlü olun, (sərhəd boyu) növbə ilə keşik çəkin və Allahdan qorxun ki, bəlkə nicat tapasınız!» («Ali-İm­ran» su­rə­si, 200).

Oxumağa davam et

İstək və Ehtiraslarını Tanrılaşdıranlar

Qu­ran­da nəf­sin fücurunu ifa­də et­mək üçün çox vaxt «hə­va» ter­mi­nin­dən is­ti­fa­də olu­nur. «Hə­va» lü­ğət­də «is­tək, eh­ti­ras, nəf­sin ar­zu və hə­və­si, şəh­vət, şəhvətə qar­şı şid­dət­li meyl, in­sa­nın po­zul­ma­sı­na yol açan bü­tün da­xi­li amil­lər» şək­lin­də izah edi­lir.

İn­kar­çı­lar nəf­sin bu ne­qa­tiv tə­rə­fi­ni, yə­ni «hə­va­nı» ye­ga­nə yol gös­tə­ri­ci­ və ya məq­səd he­sab edir­lər. Bü­tün hə­yat­la­rı­nı öz həvalarını razı salmaq istiqamətində qu­rur­lar. Bu məq­səd­lə zehn­lə­ri­ni tamamilə is­tək­lə­ri­nin tə­min edil­mə­si­nə yö­nəl­dir və do­la­yı­sı i­lə di­nin in­sa­na öy­rət­di­yi hə­qi­qət­lə­ri qav­ra­ya bil­mə­yə­cək ha­la gə­lir­lər.

Al­lah həvalarının nə­za­rə­tində olan in­san­la­rın Qu­ra­nı və pey­ğəm­bər­lə­rin təb­li­ği­ni qav­ra­ya bil­mə­dik­lə­ri­ni be­lə bil­di­rir:

«On­la­rın içə­ri­sin­də elə­lə­ri də var­dır ki, sə­ni din­lə­yər, sə­nin ya­nın­dan çı­xıb ge­dən ki­mi elm ve­ril­miş kim­sə­lər­dən: «Bu sa­at o nə de­di?!» – de­yə so­ru­şar­lar. On­lar Al­la­hın ürək­lə­ri­nə mö­hür vur­du­ğu və öz nəfs­lə­ri­nə uy­muş kim­sə­lər­dir!» («Mu­həm­məd» su­rə­si, 16).

Oxumağa davam et